Matbaada Kesim Yöntemleri Nelerdir?

Matbaada kullanılan kesim yöntemleri dört ana gruba ayrılır: düz kesim için giyotin, kutu ve şekilli işler için bıçak kalıbı ile kesim, kalıpsız ve kısa tirajlı işler için dijital plotter kesim, ince ve dantel gibi detaylar için lazer kesim. Broşür, katalog ve kartvizit gibi dikdörtgen işler giyotinle, kutu, şekilli etiket ve karton bardak açılımı gibi işler bıçak kalıbıyla kesilir. Kesim çizgisi tasarım dosyasında vektörel ve ayrı bir renkle gösterilmelidir.

Atölyeye ilk kez gelen müşterilerin en çok şaşırdığı şey, baskının bittiği anda işin henüz bitmemiş olması. Makineden çıkan tabaka, üzerinde birkaç broşür, kartvizit ya da açılmış kutu taşıyan büyük bir kağıt; ürünün eline alınabilir hale gelmesi kesimle başlıyor. Hangi kesim yönteminin kullanılacağı da çoğu zaman işin fiyatını, teslim süresini ve tasarımda neye izin verildiğini belirliyor. Kesim yöntemlerini tasarım masasına oturmadan önce düşünmek, sonradan yapılacak birçok düzeltmenin önüne geçiyor.

Konuyu yeni bir kozmetik markasının siparişi üzerinden takip edelim. Marka el kremi ve dudak balmı ile pazara giriyor ve bizden dört iş istiyor: bayilere dağıtılacak bir ürün kataloğu, el kremi için katlanır karton kutu, tüplerin üzerine yapıştırılacak şekilli ürün etiketi ve lansman davetinde kullanılacak, ince desenli bir davetiye. Dört işin her biri farklı bir kesim yöntemiyle hayat buluyor ve aralarındaki fark, kesim yöntemlerinin neden bu kadar çeşitli olduğunu açıkça gösteriyor.

Giyotin Kesim Nedir?

Giyotin, matbaanın en eski ve en çok çalışan makinelerinden biri. Basılmış tabakalar düzgün bir istif halinde makinenin tablasına yerleştiriliyor, arka dayamaya yaslanıyor ve önce baskı pabucu dediğimiz ağır bir baskı kolu istifi sıkıca yerine sabitliyor. Ardından uzun ve çok keskin bir bıçak yukarıdan aşağı inerek istifin tamamını tek hamlede kesiyor. Bugünkü giyotinler programlanabiliyor; operatör kesim ölçülerini bir kez giriyor, makine arka dayamayı her kesimde otomatik olarak doğru ölçüye getiriyor. Bin adet kartvizit ya da on bin adet broşür, bu sayede dakikalar içinde son ölçüsüne iniyor.

Giyotinin tek sınırı, düz çizgi dışında kesim yapamaması. Dikdörtgen ve kare olan her iş, yani broşür, el ilanı, katalog, kartvizit, antetli kağıt, afiş ve takvim yaprakları giyotinden geçiyor. Kozmetik markasının kataloğu da bu gruptaydı. Katalog tel dikişle ciltlendikten sonra üç kenarından giyotinle kesildi; bu son kesim, sayfaların kenarlarını hizalıyor ve tel dikişte iç sayfaların dışarı doğru kaymasından doğan farkı da ortadan kaldırıyor. Bu kayma ve tel dikişin diğer ayrıntıları cilt çeşitleri yazısında anlatılıyor.

Giyotin kesimin tasarım dosyasına yansıyan en önemli sonucu taşma payı. Yüzlerce tabakalık bir istif kesilirken bıçak, istifin üst ve alt yaprakları arasında çok küçük bir sapma yapabiliyor ve tabakaların baskı konumu da birbirinden milimetrenin onda biri kadar farklı olabiliyor. Bu yüzden kenara kadar uzanan renkli bir zemin, son ölçünün 3 mm dışına kadar taşırılıyor; kesim biraz içeride ya da dışarıda olsa bile kenarda beyaz bir çizgi kalmıyor. Aynı nedenle metin ve logolar da kesim çizgisinden en az 3-5 mm içeride tutuluyor. Taşma payı ve güvenli alanın nasıl ayarlanacağını baskıya hazır dosya yazısında adım adım gösterdik.

Kesim kenarının kalitesi de giyotinin bakımına bağlı. Keskin bir bıçak kuşe kağıdı cam gibi pürüzsüz bir kenarla keserken, körelmiş bir bıçak kenarda tüylenme, hafif dalgalanma ve selefonlu işlerde selefonun kenardan kalkması gibi sorunlar çıkarıyor. Bu yüzden giyotin bıçakları belirli aralıklarla sökülüp bileniyor. İstifin yüksekliği de kesim kalitesini etkiliyor; çok yüksek bir istifte üst ve alt yapraklar arasındaki fark büyüyebildiği için kalın kartonlar ve hassas ölçülü işler daha alçak istiflerle kesiliyor. Kartvizitin bir kenarının diğerinden ince göründüğü işlerde nedeni çoğu zaman bu iki ayrıntıdan biri oluyor.

Giyotinle yapılan bir yardımcı işlem de köşe dönümü. Kartvizit, ürün kartı ya da kulplu askılık gibi işlerde köşelerin yuvarlatılması isteniyorsa, giyotinle düz kesilen kartlar köşe dönüm makinesinde ayrı bir adımla yuvarlatılıyor. Köşesi yuvarlak bir kartvizit cüzdanda daha az yıpranıyor ve elde daha yumuşak bir his bırakıyor.

Bıçak Kalıbı ile Kesim Kutu Nasıl Olur?

Düz kenarın yetmediği her işte bıçak kalıbı devreye giriyor. Bıçak kalıbı, genelde kontrplak bir tabla üzerine işin açınım çizimine göre lazerle yuvalar açılarak hazırlanıyor. Bu yuvalara bükülmüş çelik şerit bıçaklar çakılıyor. Kesilecek çizgilere keskin bıçaklar, katlanacak çizgilere ise ucu küt olan bigi bıçakları yerleştiriliyor. Bıçakların iki yanına yapıştırılan sünger lastikler, kesimden sonra kağıdın bıçaktan sıyrılıp ayrılmasını sağlıyor. Hazırlanan kalıp kesim makinesine bağlanıyor ve makine her tabakayı kalıba bastırarak tek seferde hem kesiyor hem de bigiliyor.

Kozmetik markasının el kremi kutusu bu yöntemle üretildi. Kutunun açınımı, yani kutu katlanmadan önceki düz hali, kapakları, yan kanatları ve yapıştırma payıyla birlikte tasarlanıp 350 gram kromekarton tabakaya basıldı. Kesim makinesi her tabakadan birkaç kutu açınımını kesti, kapak ve kanatların katlanacağı yerlere bigi açtı. Kesimden sonra tabakadaki artık parçalar ayıklandı, açınımlar yapıştırma makinesinde yan kenarından yapıştırıldı ve yassı halde koliye girdi. Kutu, dolum yapılacak tesiste açılıp kremle buluşuyor. Karton kutu ile mukavva kutu arasındaki üretim farkını mukavva kutu ile karton kutu farkı yazısında anlattık.

Bıçak kalıbıyla kesilen işlerin listesi, ambalaj ve promosyon dünyasının büyük bir kısmını kapsıyor. Katlanır karton kutular, kozmetik ve takı kutuları, karton bardakların gövde açılımı, kapı askıları, şekilli kartvizitler, pencereli zarflar, oyuncak ve maket parçaları, ayraçlar ve dosya kapakları bunlardan bazıları. Karton bardak üretiminde örneğin, bardağın gövdesini oluşturan yelpaze biçimindeki açınım bıçak kalıbıyla kesiliyor; ardından bardak makinesinde kıvrılıp tabana birleştiriliyor. Bu işlerin hepsinde ortak nokta, düz bir çizgiyle elde edilemeyecek bir kenar ya da kesimle aynı anda açılması gereken katlama çizgileri.

Bıçak kalıbının bilinmesi gereken en önemli özelliği, bir kez hazırlanıp tekrar tekrar kullanılabilmesi. Kalıp maliyeti ilk siparişte ortaya çıkıyor; aynı ölçüde ikinci, üçüncü sipariş verildiğinde aynı kalıp yeniden kullanılıyor ve bu kalem fiyattan düşüyor. Bu yüzden kutu ölçünüzü sık değiştirmemek, uzun vadede ciddi bir tasarruf sağlıyor. Tasarımı yenilemek istediğinizde ölçüyü sabit tutup yalnızca baskıyı değiştirirseniz mevcut kalıp kullanılmaya devam ediyor. Kalıp maliyetinin kutu fiyatı içindeki yerini kutu baskı maliyetini belirleyen kalemler yazısında hesaplarla gösterdik.

Pencereli kutular da kesim kalıbının marifetlerinden biri. Kutunun ön yüzüne içindeki ürünü göstern bir pencere açılacaksa, pencere boşluğu kutu açınımıyla birlikte aynı kalıpta kesiliyor. Ardından pencere yapıştırma makinesinde boşluğun arkasına şeffaf asetat film yapıştırılıyor ve kutu bundan sonra katlama ile yapıştırmaya geçiyor. Tamamen şeffaf asetat kutular ise kartondan farklı olarak plastik bir malzemeden üretiliyor ama yine bıçak kalıbıyla kesilip bigileniyor. Asetatın bigi çizgilerinde çatlamaması için kesim makinesinin baskısı ve bigi bıçağının yüksekliği kartona göre farklı ayarlanıyor.

Kalıpla kesimde sık görülen bir ayrıntı da köprüler. Kesilen parçaların tabakadan makine içinde düşüp sıkışmaması için bıçağın bazı noktalarına milimetrik boşluklar açılıyor. Bu boşluklar, parçayı tabakaya ince birer bağla tutuyor ve ayıklama sırasında bu bağlar koparılıyor. Kutunun kenarında fark ettiğiniz küçük bir çentik çoğu zaman bu köprünün izi. Köprülerin yerini kalıpçı, kutunun görünen yüzlerine denk gelmeyecek şekilde seçiyor.

Bıçak kalıbına kesim ve bigi bıçaklarının yanında perforaj bıçağı da yerleştirilebiliyor. Perforaj bıçağının ağzı dişli olduğu için kağıdı aralıklı küçük kesiklerle deliyor ve bu çizgi boyunca kağıt elle kolayca koparılabiliyor. İndirim kuponlu kapı askıları, koparılabilir yapraklı takvimler, bilet ve davetiyelerin koçan kısmı, kutuların kolay açılma şeritleri bu yöntemle üretiliyor. Perforajın diş aralığı kağıdın kalınlığına göre seçiliyor; çok sık bir perforaj kağıdı kendiliğinden yırtılır hale getirirken, çok seyrek bir perforaj koparırken kağıdın düzensiz yırtılmasına neden olabiliyor.

Etikette Yarım Kesim ve Kalıp Kesim

Etiket kesimi, bıçak kalıbının özel bir türüyle yapılıyor ve buna yarım kesim deniyor. Yapışkanlı etiket malzemesi iki katmandan oluşuyor: üstte baskı yapılan etiket yüzeyi, altta silikonlu taşıyıcı kağıt. Yarım kesimde bıçak yalnızca üst katmanı kesiyor, alttaki taşıyıcıya dokunmuyor. Böylece etiketler taşıyıcının üzerinde dizili kalıyor ve etrafındaki artık malzeme bir şerit halinde sıyrılıp atılıyor. Elle ya da etiketleme makinesiyle uygulama yapılırken etiket taşıyıcıdan kolayca kalkıyor.

Kozmetik markasının tüp etiketi damla biçimindeydi ve rulo halinde istendi, çünkü dolum tesisinde etiketleme makinesiyle uygulanacaktı. Rulo etiketlerde kesim çoğunlukla silindir biçimindeki döner kalıplarla, baskıyla aynı hat üzerinde yapılıyor. Tabaka halindeki etiketlerde ise düz bıçak kalıbı ya da kısa tirajlarda plotter kullanılabiliyor. Etiket tüpün kavisli yüzeyine yapışacağı için malzeme olarak su ve yağa dayanıklı şeffaf PP seçildi; kuşe ve PP etiket arasındaki farkı kuşe mi PP mi yazısında karşılaştırdık.

Şekilli etikette dikkat edilmesi gereken bir nokta, kesim ile baskı arasındaki çakışma payı. Kesim, baskıya göre yarım milimetre ile bir milimetre arasında kayabiliyor. Etiketin kenarına ince bir çerçeve çizilmişse bu kayma çerçevenin bir tarafta kalın, diğer tarafta ince görünmesine yol açıyor. Kenara yakın ince çerçevelerden kaçınmak ya da zemin rengini kesim çizgisinin dışına taşırmak, bu kaymayı gözle fark edilmez hale getiriyor.

Dijital Plotter Kesim

Plotter kesimde kalıp yok. Bilgisayardaki vektörel kesim çizgisi doğrudan makineye gönderiliyor ve tablaya yerleştirilen tabakayı küçük bir bıçak ucu, çizgiyi takip ederek kesiyor. Aynı makinede bigi tekerleği ile katlama çizgileri de açılabiliyor. Kalıp hazırlamaya gerek olmadığı için ilk ürün dakikalar içinde ortaya çıkıyor. Bu da plotteri numune ve kısa tiraj işlerinin vazgeçilmez aracı yapıyor.

Kozmetik markası, el kremi kutusunun seri üretimine geçmeden önce tasarımı elde görmek istedi. Kutunun numunesi plotterla kesildi ve bigilendi, elle katlanıp yapıştırıldı. Numune üzerinde kapak kilidinin biraz sıkı olduğu ve tüpün kutu içinde bir iki milimetre boşluk bıraktığı görüldü; ölçüler düzeltildi ve bıçak kalıbı ancak bundan sonra hazırlandı. Kalıp hazırlandıktan sonra yapılan bir ölçü değişikliği yeni bir kalıp anlamına geldiği için, plotter numunesi bu riski çok düşük bir maliyetle ortadan kaldırıyor.

Plotterın sınırı hız. Her parça tek tek kesildiği için adet arttıkça süre doğrusal olarak uzuyor. Birkaç düzine şekilli etiket, birkaç yüz kapı askısı ya da bir fuar için hazırlanan birkaç özel kutu gibi işlerde plotter mantıklı; binlerce adetlik bir kutu siparişinde ise bıçak kalıbı hem daha hızlı hem de birim başına daha ekonomik oluyor. Aradaki dengeyi adet belirliyor ve bu denge her iş için farklı.

Lazer Kesim

Lazer kesimde kağıdı odaklanmış bir ışın kesiyor. Işın kağıdı çizgi boyunca yakarak ayırıyor ve bıçağın giremeyeceği kadar dar köşeler, milimetrik delikler ve dantel gibi ince desenler bu sayede kesilebiliyor. Düğün ve nişan davetiyeleri, dantel desenli kartlar, katmanlı tebrik kartları, isim yazılı hediye etiketleri ve dekoratif ambalaj kapakları lazer kesimin en çok kullanıldığı işler. Aynı makine kağıdın yanında akrilik ve ahşap gibi malzemeleri de kesebildiği için logolu pleksi standlar ve ahşap hediyelikler de bu gruba giriyor.

Kozmetik markasının lansman davetiyesinin kapağında, markanın logosundaki çiçek motifinden türetilmiş ince bir dantel deseni vardı. Bu desenin en dar boşlukları bir milimetrenin altındaydı ve bıçak kalıbıyla bu incelikte temiz bir kesim almak mümkün değildi. Kapak 300 gram beyaz bristole basıldı ve deseni lazerle kesildi. Desenin altına renkli bir iç kart yerleştirildiğinde, kesilen boşluklardan iç kartın rengi görünüyor ve davetiye katmanlı bir görünüm kazanıyor.

Lazerin bilinmesi gereken iki yan etkisi var. Birincisi, kağıt yakılarak kesildiği için kesim kenarında ince kahverengi bir iz oluşabiliyor; beyaz ve açık renkli kağıtlarda bu iz daha belirgin. Makine ayarlarıyla ve kağıt seçimiyle bu iz azaltılabiliyor ama tamamen yok olmayabiliyor. İkincisi hız: ince bir desen, ışının binlerce küçük çizgiyi tek tek izlemesi demek ve bir tabakanın kesimi dakikalar sürebiliyor. Bu nedenle lazer kesim, yüksek adetli ambalaj işlerinden çok, sınırlı sayıdaki özel ve göz alıcı işlerde tercih ediliyor.

Kesim Yöntemlerinin Karşılaştırması

Dört kesim yöntemini hangi işte, hangi adette ve hangi sınırlarla kullanıldığına göre aşağıdaki tabloda bir araya getirdik. Kararı çoğu zaman işin şekli ve adedi birlikte veriyor.

Matbaada kesim yöntemleri arasında karar verirken en sık karşılaştığımız soru, kalıp yaptırmaya değip değmeyeceği. Bu sorunun cevabı adette ve işin tekrar edip etmeyeceğinde saklı. Tek seferlik, birkaç yüz adetlik bir fuar işi için kesim kalıbı hazırlamak çoğu zaman gereksiz bir maliyet; plotter bu işi kalıpsız ve hızlıca çıkarıyor. Her ay ya da her sezon tekrarlanacak bir kutu ya da etiket siparişinde ise kalıp ilk siparişte bir kez ödeniyor ve sonraki siparişlerin hem birim fiyatını hem süresini düşürüyor. Pek çok marka, ilk küçük partiyi plotterla çıkarıp ürünün tutup tutmadığını gördükten sonra kalıba geçiyor.

Kesim Dosyası Nasıl Hazırlanır

Giyotinle kesilecek işlerde kesim çizgisini ayrıca çizmeye gerek yok; doğru son ölçüde hazırlanmış, taşma paylı bir PDF ve kesim işaretleri yeterli. Bıçak kalıbı, plotter ve lazer kesimde ise kesim çizgisinin dosyada vektörel olarak bulunması gerekiyor. Bu çizgi genelde ayrı bir katmanda ve ayrı bir spot renkle, örneğin adı “Kesim” ya da “CutContour” olan bir renkle çiziliyor. Bigi çizgileri de ayrı bir renkle ve kesik çizgiyle gösteriliyor. Böylece matbaa hangi çizginin kesileceğini, hangisinin katlanacağını karıştırmıyor ve bu çizgiler baskıya çıkmıyor.

Kutu işlerinde en sağlıklı yol, tasarıma matbaanın verdiği kutu açınımıyla başlamak. Matbaanın açınımı kartonun kalınlığını, bigi payını ve yapıştırma kanadını hesaba katarak hazırlanıyor. Kendi çizdiğiniz bir açınımda bu paylar eksik olduğunda kutu ya kapanmıyor ya da kapakları birbirine binerek dalgalanıyor. Mevcut bir kalıp kullanılacaksa, o kalıbın açınım dosyasını istemek ve tasarımı tam olarak onun üzerine yerleştirmek gerekiyor.

Yeni bir kesim kalıbı hazırlanmadan önce kalıp çizimi onaya sunuluyor. Bu çizimde kesim, bigi ve perforaj çizgileri farklı renklerle görünüyor ve kutunun ölçüleri milimetre milimetre yazıyor. Onay vermeden önce çizimi yazdırıp elle kesmek ve katlamak, ekranda gözden kaçan ters bir kapak yönünü ya da kısa kalmış bir yapıştırma kanadını hemen gösteriyor. Kalıp onaylanıp çakıldıktan sonra yapılan her değişiklik kalıbın yeniden hazırlanması anlamına geldiği için bu kontrol üretimin en ucuz adımı.

Şekilli kesimlerde de taşma payı kuralı geçerli. Zemin rengi kesim çizgisinin 2-3 mm dışına kadar uzatılmalı, metin ve logolar kesim çizgisinden en az 3 mm içeride durmalı. Lazer kesimde ise çizgiler arasındaki en dar mesafeyi çalışacağınız matbaaya sormak iyi olur; kağıdın kalınlığına göre bir milimetrenin altındaki boşluklar kesilebiliyor ama kağıt zayıflıyor ve desen kolayca yırtılabiliyor.

Kozmetik markasının dört işi tamamlandığında masada dört farklı kesim yöntemiyle üretilmiş ürünler duruyordu: giyotinle kesilmiş katalog, bıçak kalıbıyla kesilip bigilenmiş kutu, döner kalıpla yarım kesilmiş rulo etiket ve lazerle kesilmiş dantel davetiye. Kendi işiniz için hangi kesim yönteminin uygun olduğundan emin değilseniz şeklini, adedini ve nasıl kullanılacağını bize yazın; birlikte en uygun yöntemi belirleyelim. Kutu seçenekleri için kozmetik kutusu ve ambalaj kutusu, etiket seçenekleri için etiket sayfalarına göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Matbaada Hangi Kesim Yöntemleri Kullanılır?

Matbaada dört ana kesim yöntemi kullanılır: düz kesim için giyotin, kutu ve şekilli işler için bıçak kalıbı, numune ve kısa tirajlı işler için dijital plotter, ince detaylı işler için lazer kesim. Rulo etiketlerde döner kalıpla yarım kesim yapılır.

Bıçak Kalıbı Nedir?

Bıçak kalıbı, kontrplak bir tabla üzerine işin açınım çizimine göre çakılmış çelik kesim ve bigi bıçaklarından oluşan bir kalıptır. Kesim makinesinde kağıt ya da kartonu tek seferde hem keser hem de katlama çizgilerini açar. Bir kez hazırlanır ve aynı ölçüdeki sonraki siparişlerde tekrar kullanılır.

Giyotin Kesim ile Bıçak Kalıbı Kesim Arasındaki Fark Nedir?

Giyotin yalnızca düz çizgide keser ve kalıp gerektirmez; broşür, katalog ve kartvizit gibi dikdörtgen işlerde kullanılır. Bıçak kalıbı her şekli kesebilir ve kesimle aynı anda bigi açar; kutu, şekilli etiket ve kapı askısı gibi işlerde kullanılır ama bir kalıp hazırlanmasını gerektirir.

Yarım Kesim Etiket Ne Demektir?

Yarım kesimde bıçak yapışkanlı etiketin yalnızca üst katmanını keser, alttaki silikonlu taşıyıcı kağıda dokunmaz. Etiketler taşıyıcı üzerinde dizili kalır ve elle ya da etiketleme makinesiyle kolayca soyularak uygulanır.

Lazer Kesim Hangi İşlerde Kullanılır?

Lazer kesim, bıçağın kesemeyeceği kadar ince detay gerektiren işlerde kullanılır: dantel desenli davetiyeler, katmanlı kartlar, isim yazılı hediye etiketleri ile pleksi ve ahşap ürünler. Kağıtta kesim kenarında hafif bir yanık izi bırakabilir ve yüksek adetli işlerde yavaş kalır.

Kutu Numunesi Nasıl Yapılır?

Kutu numunesi genelde dijital plotterla kalıpsız olarak kesilir, bigilenir ve elle katlanıp yapıştırılır. Numune üzerinde ölçü ve kapanma kontrol edildikten sonra seri üretim için bıçak kalıbı hazırlanır. Bu sıra, kalıp hazırlandıktan sonra ölçü değişikliği riskini ortadan kaldırır.

Kesim Çizgisi Dosyada Nasıl Gösterilir?

Kesim çizgisi vektörel olarak, ayrı bir katmanda ve “Kesim” ya da “CutContour” gibi adlandırılmış ayrı bir spot renkle çizilir. Bigi çizgileri farklı bir renkle ve kesik çizgiyle gösterilir. Zemin rengi kesim çizgisinin 2-3 mm dışına taşırılır, metinler en az 3 mm içeride tutulur.