Kağıt Türleri ve Gramajları Hangi İşe Hangi Kağıt Seçilir?

Matbaada en çok kullanılan kağıt türleri 1. hamur, kuşe (parlak, mat ve ipek mat), bristol, kromekarton, kraft ve kitap kağıdıdır. Antetli kağıt ve fatura gibi üzerine yazılan işlerde 1. hamur, broşür ve katalogda 115-170 gram kuşe, kartvizit ve kapakta 300-350 gram mat kuşe ya da bristol kullanılır. Gramaj, kağıdın metrekare ağırlığıdır ve tek başına kalınlığı göstermez.

Atölyede müşteriyle kağıt konuştuğumuz an genelde aynı şekilde başlar. Masanın üzerine kağıt kartelasını açarız ve müşteri sayfaları parmaklarıyla tek tek yoklar. Çoğu insan kağıdın adını bilmez ama elindeki farkı hemen hisseder: bu kaygan, bu sıcak, bu sert, bu biraz pütürlü. Karar da çoğu zaman bu histen çıkar. Biz de işin teknik tarafını o histen yola çıkarak anlatmayı seviyoruz, çünkü bir kağıdın neden öyle hissettirdiğini bilmek, hangi işe yakışacağını da açıklıyor.

O kartelanın sayfalarını burada da sırayla çevireceğiz ve kağıt türleri arasındaki farkı somut bir iş üzerinden göreceğiz. Yanımızda yeni açılmış bir diş kliniği olsun. Klinik aynı anda bir kurumsal kimlik seti istiyor: kartvizit, antetli kağıt, zarf, bekleme salonuna konacak bir broşür, hastalara verilecek bakım kataloğu ve randevu kartı. Altı işin her biri farklı bir kağıt istiyor ve kartelanın her sayfası bu işlerden birine denk geliyor.

Gramaj Nedir, Kalınlık ile Aynı Şey mi

Kağıt türleri konuşurken en sık duyacağınız kelime gramaj. Gramaj, bir metrekare kağıdın gram cinsinden ağırlığı. Ofis yazıcısına koyduğunuz sıradan A4 fotokopi kağıdı genelde 80 gram; yani bir metrekaresi 80 gram geliyor. A4 bir yaprak yaklaşık 5 gram, 500 yapraklık bir top kağıt da yaklaşık 2,5 kilo ediyor. Kartvizitler ise genelde 350 gram kartona basılıyor; aynı alanda fotokopi kağıdının dört katından fazla ağırlık demek bu ve elinize aldığınızda aradaki sertlik farkını hemen hissediyorsunuz.

Gramaj ile kalınlık birbiriyle ilişkili ama aynı şey değil. Aynı gramajdaki iki kağıt farklı kalınlıkta olabiliyor. Kaplamasız 1. hamur kağıt lifleri gevşek olduğu için daha kabarık; kuşe kağıt türleri ise yüzeyindeki kaplama yüzünden daha sıkı ve ince. 130 gram bir 1. hamur ile 130 gram bir kuşe yan yana konduğunda, 1. hamur elde biraz daha kalın hissettiriyor. Bu fark kitap ve katalog işlerinde önemli hale geliyor, çünkü sırt kalınlığı kağıdın mikron cinsinden gerçek kalınlığıyla hesaplanıyor. Bu hesabı cilt çeşitleri yazısında örneklerle anlatmıştık.

Gramajın bir de görünmeyen bir etkisi var: ağırlık. Bin adet A4 broşürü 115 gram kuşeye bastığınızda yaklaşık 7 kilo, 170 grama bastığınızda yaklaşık 10,5 kilo kağıt taşıyorsunuz. Bu fark kargo masrafına, posta ile gönderilecek işlerde de pul ücretine doğrudan yansıyor. Fuarda dağıtılacak bir katalog için gramajı bir kademe düşürmek, standı kuran ekibin sırtındaki koliyi de hafifletiyor.

1. Hamur Kağıt: Üzerine Yazılan İşlerin Kağıdı

Kartelanın ilk sayfası 1. hamur kağıt. Yüzeyi kaplamasız, hafif mat ve dokunduğunuzda sıcak bir his veriyor. Fotokopi kağıdının daha kaliteli bir akrabası diyebiliriz. En büyük özelliği üzerine rahatça yazılabilmesi: tükenmez, dolma kalem, kurşun kalem, hepsi sorunsuz tutuyor. Mürekkebi emdiği için baskıda renkler kuşeye göre biraz daha mat ve koyu çıkıyor, ama yazı okunurluğu çok iyi ve ışığı yansıtmadığı için göz yormuyor.

Diş kliniğinin antetli kağıdı ve zarfı için kararımız hemen 1. hamur oldu. Antetli kağıt hem yazıcıdan geçecek hem de üzerine imza atılacak, belki bir reçete yazılacak; kuşe kağıt yazıcıda sorun çıkarabiliyor ve üzerine dolma kalemle yazılan bir imza dağılabiliyor. Antetli kağıtta 80 ya da 90 gram, zarfta 90 ile 110 gram arası bir 1. hamur iyi sonuç veriyor. Daha prestijli bir his isteniyorsa 100 ya da 120 gramlık, hafif dokulu bir 1. hamur da seçilebiliyor; elinize aldığınızda sıradan bir kağıt olmadığı anlaşılıyor.

1. hamur kağıdın bir sınırı var: fotoğraf. Mürekkebi emdiği için fotoğraflarda noktalar biraz yayılıyor ve görüntü kuşedeki kadar keskin ve canlı olmuyor. Koyu tonlu fotoğraflar özellikle daha karanlık basılıyor. Kitap iç sayfaları, defterler, form ve faturalar, kurumsal yazışma kağıtları gibi metin ağırlıklı işlerde 1. hamur ideal; fotoğrafın ön planda olduğu bir broşürde ise ilk tercih olmamalı. Antetli kağıt ve zarf seçenekleri için antetli kağıt sayfasına bakabilirsiniz.

Kuşe Kağıt: Parlak, Mat ve İpek Mat

Kartelanın ikinci bölümü kuşe kağıtlar ve en kalabalık bölüm de bu. Kuşe, yüzeyine ince bir kaplama uygulanmış kağıt. Bu kaplama mürekkebin kağıda emilmesini engelliyor ve mürekkep yüzeyde kalıyor; bu yüzden renkler canlı, fotoğraflar keskin çıkıyor. Broşür, katalog, dergi, el ilanı ve afiş işlerinin büyük kısmı kuşeye basılıyor. Gramaj seçenekleri geniş: ince el ilanları için 90-115 gram, broşürler için 115-170 gram, katalog kapakları ve kalın broşürler için 200-300 gram, kartvizit için 350 gram yaygın kullanılıyor.

Kuşenin kendi içinde üç yüzeyi var ve aralarındaki fark sadece görünüşte kalmıyor. Parlak kuşe ışığı yansıtıyor, renkleri en canlı gösteren yüzey bu. Ürün fotoğrafları, yemek görselleri ve canlı renkli kampanya broşürleri için uygun. Dezavantajı parlama: ışık altında okunması zorlaşıyor ve metin ağırlıklı işlerde göz yoruyor. Mat kuşe ışığı dağıtıyor, yansıma yapmıyor ve daha sakin, kurumsal bir görüntü veriyor. Renkler parlak kuşe kadar canlı değil ama metin rahat okunuyor. İpek mat, ya da bazı kartelalarda geçen adıyla silk, ikisinin arasında duruyor; hafif bir parlaklığı var, renkleri mat kuşeden daha canlı gösteriyor ama parlak kuşe kadar yansıma yapmıyor.

Diş kliniğinin bekleme salonu broşürü için mat kuşede karar kıldık. Broşürde hem tedavi fotoğrafları hem de uzun açıklama metinleri vardı ve salonun tavan ışıkları altında parlak kuşe okumayı zorlaştıracaktı. 150 gram mat kuşe, iki kırıma rahat izin veren ve elde ucuz hissettirmeyen bir gramaj. Hastalara verilecek bakım kataloğunda ise iç sayfalar için 130 gram mat kuşe, kapak için 300 gram mat kuşe üzerine mat selefon seçtik. Kapağın selefonlu olması, katalog bir çantada taşınıp tekrar tekrar açıldığında köşelerin ve katlama çizgisinin dağılmasını önlüyor.

Kuşe kağıtla ilgili bir uyarı da üzerine yazı yazılması konusunda. Parlak kuşeye tükenmez kalemle yazmak zor, kurşun kalem neredeyse hiç tutmuyor. Mat kuşe biraz daha iyi ama 1. hamur kadar rahat değil. Üzerine not alınacak, form gibi doldurulacak ya da imzalanacak bir iş kuşeye basılmamalı; diş kliniğinin randevu kartının neden kuşe olmadığını bir sonraki bölümde göreceğiz.

Kuşe kağıt türleri çoğu zaman tek başına bırakılmıyor, üzerine bir yüzey işlemi ekleniyor. Selefon, kağıdın üzerine ısıyla yapıştırılan ince bir plastik film; mat ve parlak seçenekleri var, kağıdı neme ve çizilmeye karşı koruyor, katlama yerinde kağıdın kırılmasını da azaltıyor. Lak ise sıvı bir kaplama ve kağıdı selefon kadar korumuyor ama daha ekonomik. Kısmi lak denen uygulamada yalnızca logo ya da belirli bir görsel parlatılıyor ve mat zemin üzerinde dokunarak hissedilen bir vurgu oluşuyor. Bu işlemler kağıdın tutumunu ve görünüşünü değiştirdiği için kağıt seçimiyle birlikte düşünülmeli. Selefonun kağıda bir miktar kalınlık eklediğini de hesaba katın.

Bristol, Kromekarton ve Kraft: Kartona Geçtiğimizde

Kartelanın ortasından sonra sayfalar kalınlaşıyor ve kağıttan kartona geçiyoruz. Matbaa dilinde genelde 200 gramın üzerindeki sert malzemelere karton deniyor. Bristol, iki yüzü de beyaz ve kaplamalı, sert ve düzgün bir karton. Kartvizit, davetiye, kapak, teşekkür kartı ve fiyat kartı gibi iki yüzü de basılacak, elde sağlam durması gereken işlerde kullanılıyor. Kromekarton ise bir yüzü beyaz ve kaplamalı, arka yüzü gri ya da krem renkli bir karton; arka yüzü basılmaya uygun olmadığı için çoğunlukla ambalaj kutularında kullanılıyor. Kutu kartonları arasındaki farkı mukavva kutu ile karton kutu farkı yazısında ayrıntılı anlattık.

Diş kliniğinin kartviziti için 350 gram mat kuşe üzerine mat selefon seçtik. Kartvizitte en yaygın tercih bu; elde tok duruyor, cüzdanda bükülmüyor ve selefon sayesinde köşeleri çabuk yıpranmıyor. Randevu kartında ise durum farklıydı. Randevu kartının arka yüzüne resepsiyon görevlisi her hasta için tarih ve saat yazacaktı. Selefonlu bir kartvizitin üzerine tükenmez kalem bile tutunmakta zorlanıyor. Bu yüzden randevu kartını, arka yüzü kaplamasız ve yazılabilir bir kartona, selefonsuz bastık. Görüntüde küçük bir fark var ama işlev açısından tek doğru seçim buydu.

Kraft kağıt ve karton da son yıllarda çok istenen bir malzeme. Kahverengi, doğal görünümlü ve dokulu yüzeyi doğal ürün markalarına, kafelere ve el yapımı ürünlere çok yakışıyor. Kraft kartvizit, kraft etiket, kraft çanta ve kraft teşekkür kartı yaygın işler. Kraft üzerine baskıda bilinmesi gereken bir şey var: kahverengi zemin renkleri koyulaştırıyor ve beyaz mürekkep olmadan beyaz basılamıyor. Açık renkli bir logo kraft üzerinde neredeyse kayboluyor. Kraft kullanılacaksa tasarımı koyu ve doygun renklerle kurmak gerekiyor.

Kitap Kağıdı, Fantezi Kağıtlar ve Otokopi

Kartelanın son sayfalarında daha özel işler için kağıtlar duruyor. Kitap kağıdı, hafif krem renkli, kabarık ve kaplamasız bir kağıt türleridir. Bembeyaz kağıda göre ışığı daha az yansıttığı için uzun süre okunan romanlarda göz yorgunluğunu azaltıyor ve kabarık yapısı sayesinde aynı sayfa sayısında daha kalın, daha dolgun bir kitap ortaya çıkıyor. Roman, deneme ve şiir kitaplarında bu kağıt çok tercih ediliyor; bol fotoğraflı kitaplarda ise kuşe daha doğru. Kitap işleri için seçenekleri kitap baskı sayfasında bulabilirsiniz.

Fantezi kağıtlar ise kartelanın en çok vakit geçirilen sayfaları. Keten dokulu, sedefli, metalik parlak, kabartma desenli ya da renkli hamurlu kağıtlar bu gruba giriyor. Davetiye, sertifika, özel kartvizit ve lüks marka kartlarında kullanılıyor. Fantezi kağıtların bir kısmı ofset baskıyla iyi sonuç vermiyor; dokulu yüzeyde mürekkep eşit dağılmıyor ya da metalik yüzeyde kurumuyor. Bu kağıtlarda çoğu zaman sıcak yaldız, gofre ya da serigrafi gibi tekniklerle çalışmak gerekiyor. Fantezi bir kağıt seçmeden önce matbaanıza o kağıda hangi baskı yönteminin uygun olduğunu mutlaka sorun.

Otokopi kağıt, yani karbonsuz kopya kağıdı, bambaşka bir işe yarıyor. Fatura, irsaliye, makbuz ve sipariş formu gibi birden fazla nüshası olan belgelerde, üst yaprağa yazılan yazı alttaki yaprağa karbon kağıdı olmadan geçiyor. Bunu kağıdın arka ve ön yüzündeki özel kaplamalar sağlıyor. Nüshalar genelde farklı renklerde, beyaz, pembe, sarı ve mavi gibi, basılıyor ki hangi nüshanın kimde kalacağı karışmasın. Klinik randevu ve tedavi onay formlarını da otokopi olarak istedi; bir nüsha hastaya, bir nüsha dosyaya gidiyor.

Lif Yönü, Opaklık ve Kağıdın Görünmeyen Özellikleri

Kartelada yazmayan ama işin sonucunu belirleyen özellikler de var. Bunlardan ilki lif yönü. Kağıt üretilirken lifler makinenin akış yönünde dizildiği için her kağıdın bir lif yönü oluyor. Kağıt lif yönüne paralel katlandığında temiz bir çizgi veriyor, lif yönüne dik katlandığında ise özellikle kalın kağıt ve kartonlarda katlama çizgisi çatlayabiliyor. Kitaplarda lif yönünün sırta paralel olması, kitabın düz açılmasını ve sayfaların dalgalanmamasını sağlıyor. Bu ayarı müşteri yapmıyor, matbaa kağıdı keserken ve tabakaya yerleştirirken hesaba katıyor; ama kalın bir broşürün katlama yerinde neden çatlak oluştuğunu merak ediyorsanız cevap çoğu zaman burada.

İkincisi opaklık, yani kağıdın ışığı ne kadar geçirdiği. İnce bir kağıdın iki yüzüne de baskı yapıldığında arka yüzdeki yazı ve görseller ön yüzden gölge gibi görünebiliyor. 80 gram 1. hamura basılmış çift taraflı bir el ilanında bunu sık görüyoruz. Arka yüzde koyu zeminli bir görsel varsa bu gölge daha da belirginleşiyor. Çift taraflı işlerde gramajı bir kademe artırmak ya da opaklığı yüksek bir kağıt seçmek bu sorunu çözüyor.

Üçüncüsü kağıdın beyazlığı ve rengi. Bembeyaz, mavimsi beyaz ve krem beyaz arasında gözle fark edilebilir bir ton farkı var ve bu fark baskıdaki renkleri de etkiliyor. Aynı tasarım mavimsi beyaz bir kuşede daha soğuk, krem bir kitap kağıdında daha sıcak görünüyor. Bir kampanyanın farklı işlerini farklı matbaalarda ya da farklı zamanlarda bastırıyorsanız, kağıdın tonunun da aynı olmasına dikkat edin; aksi halde broşür ile katalog yan yana konduğunda aynı logonun iki farklı renkte basıldığını düşünebilirsiniz.

Kağıt Seçimi Fiyatı ve Teslim Süresini Nasıl Etkiler

Bir baskı işinin maliyetinde kağıt çoğu zaman en büyük kalemlerden biri ve adet arttıkça payı daha da büyüyor. Kağıt ağırlık üzerinden alınıp satıldığı için gramaj yükseldikçe aynı sayıda tabakanın fiyatı da yükseliyor. 115 gram yerine 170 gram kuşe seçtiğinizde kağıt ağırlığı yaklaşık yüzde elli artıyor; bu fark kısa tirajlarda küçük kalırken on binlerce adetlik bir broşürde hissedilir bir tutara ulaşabiliyor. Gramajı gereğinden düşük seçmek de pahalıya patlayabiliyor, çünkü elde ucuz duran bir katalog markanın kendisini de ucuz gösteriyor.

Ebat da kağıt maliyetini etkiliyor. Matbaalar genelde 70×100 ya da 64×90 santimlik büyük tabakalarla çalışıyor ve işinizin bu tabakaya kaç adet sığdığı, kağıdın ne kadarının fireye gittiğini belirliyor. A4, A5 ve 20×20 gibi standart ebatlar tabakaya verimli yerleşiyor. Birkaç santim farklı, standart dışı bir ölçü seçtiğinizde aynı tabakadan daha az adet çıkabiliyor ve fire artıyor. Tasarıma başlamadan önce matbaanıza ölçünün tabakaya nasıl yerleştiğini sormak, aynı bütçeyle daha fazla adet basmanın en kolay yolu.

Teslim süresinde de kağıt türleri arasında fark var. 1. hamur, kuşe ve bristol gibi yaygın kağıtlar matbaaların ve kağıt depolarının stokunda çoğunlukla bulunuyor. Fantezi kağıtlar, renkli hamurlu kartonlar ya da az kullanılan gramajlar ise siparişle geliyor ve tedarik birkaç gün ekleyebiliyor. Davetiye ya da lansman kiti gibi tarihi kesin olan bir işte özel bir kağıt istiyorsanız, kağıdın stokta olup olmadığını en baştan sormanız takvimi rahatlatır.

Hangi İşe Hangi Kağıt ve Gramaj

Diş kliniğinin altı işi için verdiğimiz kararları ve sık karşılaştığımız diğer işleri aşağıdaki tabloda bir araya getirdik. Tablodaki gramajlar yaygın tercihler; işin kullanım şekline, bütçeye ve istenen hisse göre bir kademe yukarı ya da aşağı inmek mümkün.

Tabloyu kullanırken akılda tutulması gereken bir kural var: kağıt türleri arasındaki seçim her zaman işin nasıl kullanılacağından başlar. Diş kliniğinin randevu kartı, kartvizitle aynı ölçüde ve neredeyse aynı tasarımdaydı, ama biri yalnızca verilecek, diğeri üzerine yazılacaktı. Bu tek fark iki işi farklı kağıtlara ayırdı. Kağıt seçerken kendinize şunları sorun: bu iş elde mi taşınacak, masada mı duracak, üzerine yazılacak mı, katlanacak mı, postayla mı gidecek, kaç kez açılıp kapanacak? Cevaplar sizi doğru kağıda kendiliğinden götürür.

En sık gördüğümüz hatalar da bu sorular sorulmadığında ortaya çıkıyor. Formu kuşeye basıp doldurulamamasına şaşırmak, ince bir kağıda çift taraflı baskı yapıp arka yüzün gölgesini görmek, kalın bir broşürü kırım çizgisi açtırmadan katlatıp çatlaklarla karşılaşmak ya da açık renkli bir logoyu kraft kağıda basıp kaybolmasını izlemek. Hepsi sipariş öncesinde birkaç dakikalık bir konuşmayla önlenebilir. Bir baskı işinin kağıt seçiminden teslimata kadar geçtiği aşamaları matbaada baskı süreci yazısında, dosyanın nasıl hazırlanacağını da baskıya hazır dosya yazısında anlattık.

Kağıt seçiminde kararsız kalırsanız işinizin ne olduğunu ve nasıl kullanılacağını bize yazın; size uygun birkaç kağıdı önerelim. Elde görmek her zaman ekranda okumaktan daha iyi karar verdirir, bu yüzden numune istemenizi de öneririz. Kartvizit için kartvizit, broşür için broşür, katalog için katalog baskı sayfalarından kağıt ve gramaj seçeneklerini inceleyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kağıt Türleri Nelerdir?

Matbaada en çok kullanılan kağıt türleri 1. hamur, parlak kuşe, mat kuşe, ipek mat kuşe, bristol, kromekarton, kraft, kitap kağıdı, fantezi kağıtlar ve otokopi kağıttır. Her biri farklı bir kullanım için uygundur; seçim işin nasıl kullanılacağına göre yapılır.

Gramaj Nedir?

Gramaj, bir metrekare kağıdın gram cinsinden ağırlığıdır. Sıradan fotokopi kağıdı 80 gram, kartvizit kartonu genelde 350 gramdır. Gramaj kalınlıkla ilişkilidir ama aynı şey değildir; aynı gramajdaki kaplamasız 1. hamur, kuşeye göre daha kabarık ve kalın hissettirir.

1. Hamur ile Kuşe Kağıt Arasındaki Fark Nedir?

1. hamur kaplamasızdır, mat ve yazılabilir bir yüzeyi vardır; antetli kağıt, form ve kitap gibi metin ağırlıklı işlerde kullanılır. Kuşenin yüzeyi kaplamalıdır, mürekkep yüzeyde kaldığı için renkler canlı ve fotoğraflar keskin çıkar; broşür, katalog ve dergide tercih edilir. Kuşenin üzerine yazı yazmak zordur.

Parlak Kuşe mi Mat Kuşe mi Seçilmeli?

Ürün ve yemek fotoğrafı gibi canlı renklerin ön planda olduğu işlerde parlak kuşe, metin ağırlıklı ve kurumsal işlerde mat kuşe daha uygundur. Parlak kuşe ışık altında yansıma yaparak okumayı zorlaştırabilir. İpek mat, ikisi arasında bir denge sunar.

Kartvizit Kaç Gram Kağıda Basılır?

Kartvizitler genelde 350 gram mat kuşe ya da bristol kartona basılır ve dayanıklılık için mat selefon uygulanır. Kartın arka yüzüne elle yazı yazılacaksa selefonsuz ve yazılabilir bir karton seçilmelidir.

Broşür İçin Hangi Gramaj Uygundur?

Broşürlerde 115 ile 170 gram arası kuşe yaygın olarak kullanılır. Katlanan broşürlerde 150 gram iyi bir dengedir. 170 gram ve üzerindeki kağıtlarda katlamadan önce kırım çizgisi (bigi) açılması önerilir; aksi halde katlama yerinde çatlak oluşabilir.

Çift Taraflı Baskıda Arka Yüz Neden Görünür?

Kağıdın opaklığı düşükse ışık geçirir ve arka yüzdeki baskı ön yüzden gölge gibi görünür. İnce kağıtlarda ve arka yüzde koyu zemin olan işlerde belirginleşir. Gramajı bir kademe artırmak ya da opaklığı yüksek bir kağıt seçmek bu sorunu çözer.